ምዕራፍ ፫፦ የዜጎች መብቶችና ግዴታዎች

ቅድመ-ቪዲዮ  መግቢያ ጽሁፍ

ቪዲዮውን ከማየታችሁ በፊት፣ ቪዲዮው ራሱ የሚጠይቃችሁን እነዚህን ሦስት የማሰላሰያ ጥያቄዎች ለአፍታ አስቡባቸው፦

(፩) ዜግነት ምንድን ነው? ለምንስ ጠቃሚ ነው ብላችሁ ታስባላችሁ? 

(፪) ዋና ዋናዎቹ የዜግነት ንድፈ-ሀሳቦች (theories) ምን ይመስሏችኋል? 

(፫) ሁለቱን ዋና ዋና የዜግነት ሞዴሎች ታውቋቸዋላችሁ?

ይህ ቪዲዮ ዜግነትን በግለሰብ እና በመንግሥት መካከል ያለ ግንኙነት አድርጎ ይተረጉመዋል። ይህም ከሕጋዊ እውቅና ባለፈ፣ ንቁ ተሳትፎን የሚጠይቅ "የመብት የማግኘት መብት" ነው። 

ቀጥሎም ቪዲዮ 3.2 መብቶችና  ግዴታዎች ያላቸውን ቁርኝት ያሳያል።፡ ቪዲዮውን በሚያዩበት ጊዜ የሚከተለውን መሠረታዊ ሐሳብ ልብ ይበሉ፦

"ለእያንዳንዱ መብት ተመጣጣኝ ግዴታ አለ። ስለዚህ መብቴን ስጠይቅ፣ በተመሳሳይ ጊዜ ምን ዓይነት ግዴታዎችን እቀበላለሁ?"

ቅድመ-ቪዲዮ  መግቢያ ጽሁፍ

ቪዲዮውን ከማየታችሁ በፊት፣ ቪዲዮው ራሱ የሚጠይቃችሁን እነዚህን ሦስት የማሰላሰያ ጥያቄዎች ለአፍታ አስቡባቸው፦

(፩) ዜግነት ምንድን ነው? ለምንስ ጠቃሚ ነው ብላችሁ ታስባላችሁ? 

(፪) ዋና ዋናዎቹ የዜግነት ንድፈ-ሀሳቦች (theories) ምን ይመስሏችኋል? 

(፫) ሁለቱን ዋና ዋና የዜግነት ሞዴሎች ታውቋቸዋላችሁ?

ይህ ቪዲዮ ዜግነትን በግለሰብ እና በመንግሥት መካከል ያለ ግንኙነት አድርጎ ይተረጉመዋል። ይህም ከሕጋዊ እውቅና ባለፈ፣ ንቁ ተሳትፎን የሚጠይቅ "የመብት የማግኘት መብት" ነው። 

ቀጥሎም ቪዲዮ 3.2 መብቶችና  ግዴታዎች ያላቸውን ቁርኝት ያሳያል።፡ ቪዲዮውን በሚያዩበት ጊዜ የሚከተለውን መሠረታዊ ሐሳብ ልብ ይበሉ፦

"ለእያንዳንዱ መብት ተመጣጣኝ ግዴታ አለ። ስለዚህ መብቴን ስጠይቅ፣ በተመሳሳይ ጊዜ ምን ዓይነት ግዴታዎችን እቀበላለሁ?"

የመማሪያ ትኩረት  

ዜግነት፦ በወረቀት ወይም በመታወቂያ ብቻ የሚገለጽ ሳይሆን፣ በሰውየው እና በመንግሥት መካከል ያለ ጠንካራ ግንኙነት ነው። ባጭሩ «መብትን የማግኘት መብት» ማለት ነው።

ሁለቱ የዜግነት አስተሳሰቦች (ንድፈ-ሐሳቦች) አሉ እነርሱም፦

1. ኖርማቲቭ (Normative)፦ «ዜግነት እና የዜጎች ተሳትፎ ምን መሆን አለበት?» ብሎ የሞራል እና የእሴት ጥያቄዎችን ያነሳል።

2. ኢምፒሪካል (Empirical)፦ «ዜጎች በተግባር እና በእውነተኛው ሕይወት እንዴት እየተሳተፉ ነው?» የሚለውን በተጨባጭ መረጃ አስደግፎ ያጠናል።

የመማሪያ ትኩረት ፡ መብት እና ግዴታ ተያያዥ ናቸው፦ አንዱ ያለ ሌላው አይኖርም። ለማንኛውም መብት አብሮት የሚሄድ ግዴታ አለ።

• ለምሳሌ፦ ሀሳብህን በነፃነት የመናገር መብት አለህ፤ ነገር ግን ስትናገር የሌሎችን ስም አለማጥፋት እና አለመጉዳት ግዴታ አለብህ።

• ተጠያቂነትን ይፈጥራል፦ መብትና ግዴታ አብረው ሲሄዱ ሁሉም ሰው ለሚያደርገው ነገር ተጠያቂ ይሆናል።

• የግል እና የጋራ ጥቅምን ያመዛዝናል፦ የራስን መብት ሲጠቀሙ የህብረተሰቡን ሰላምና ጥቅም በማይጎዳ መልኩ መሆን እንዳለበት ያሳያል።

ቪዲዮውን ከማየታችሁ በፊት እነዚህን ወሳኝ ጥያቄዎች  አሰላስሏቸው፦

• ሰብዓዊ መብቶች አሉ፣ካሉም  ምን ምንድን ናቸው?

• የሞራል መብቶች ናቸው ወይስ ሕጋዊ መብቶች?

• ሰብዓዊ መብቶችን ትክክለኛነታቸውን የሚያረጋግጠው ምንድን ነው?

• ወይስ "ምንም ዓይነት ሰብዓዊ መብት የለም" ወደሚል እርግጠኛ ያልሆነ ድምዳሜ እናዘንብል?

ይህ የቪዲዮዎች ስብስብ ስለ ሰብዓዊ መብቶች መሠረታዊ ጽንሰ-ሀሳቦችን ያብራራል።

ቪዲዮ 3.3፡ የሰብአዊ መብቶች አለም አቀፍ ቃል ኪዳኖች (አንቀጽ 2) የሰብአዊ መብቶች ያለ ምንም የዘር፣ የቀለም፣ የፆታ፣ የቋንቋ፣ የሃይማኖት ወይም የሃብት ልዩነት ለሁሉም ሰው በእኩልነት ሊከበሩ የሚገቡ መብቶች ናቸው ብሎ ይደነግጋል። ነገር ግን ለሰብአዊ መብቶች በዓለም አቀፍ ደረጃ ሁሉንም የሚያስማማ አንድ ወጥ የሆነ ትርጉም እንደሌለ መረዳት ያስፈልጋል 

ቪዲዮ 3.4፡ አራቱን መሠረታዊ የሰብዓዊ መብት መርሆዎች እና በ"መብት ያዢና ግዴታ ተቀባይ" መካከል ያለውን ግንኙነት ያቀርባል። 

ደረጃ 1 — ቅድመ-ቪዲዮ መግቢያ ጽሁፍ

ቪዲዮ 3.5፡ ደግሞ የካርል ቫሳክን የሦስት ትውልድ መብቶች ክፍፍል በዝርዝር ይዳስሳል። ቪዲዮዎቹን በሚያዩበት ጊዜ የሚከተለውን የመዋቅር ነጥብ ልብ ይበሉ፦ 

“ሰብዓዊ መብቶች በመንግሥት ጣልቃ አለመግባት ብቻ የሚከበሩ 'አሉታዊ መብቶች' እና የመንግሥትን የኢኮኖሚ አቅምና የሀብት ክፍፍል የሚጠይቁ 'አዎንታዊ መብቶች' ተብለው ይከፈላሉ። ሆኖም በትምህርቱ ራሱ እንደሚያመላክተው፤ እንደ ንብረት መብት ያሉ አሉታዊ መብቶችን እንኳ በተግባር ለማስከበር የፖሊስ፣ የፍርድ ቤት እና የበጀት መኖር ግድ ይላል።" 

• የመማሪያ ትኩረት :ሰብዓዊ  መብቶች ሰው በሰውነቱ ከተጎናፀፈው ተፈጥሯዊ ክብር የሚመነጩ መሆናቸውን ያሳያል።  እና የዩዲኤችአር አንቀጽ 2ን ጠቅሶ መብቶቹ ዘር፣ ቀለም፣ ጾታ፣ ቋንቋ ወይም ማኅበራዊ ደረጃ ሳይለዩ ለሁሉም በእኩልነት ተደራሽ መሆናቸውን ያብራራል።

• የመማሪያ ትኩረት : ይህ ቪዲዮ አራቱን መሠረታዊ መርሆዎች 

•  ሁለንተናዊነት (Universal)፣ የማይገሰስ/የማይወሰድ (Inalienable)፣ የማይከፋፈል (Indivisible)፣ . እርስ በርሱ የተሳሰረ እና የማይነጣጠል (Interdependent and Interrelated) — ያብራራል፤ የ የዩዲኤችአር አንቀጽ 1ን ይጠቅሳል፤ እና "መብት ያዢዎች " እና "ግዴታ ተቀባዮች" መካከል ያለውን ዑደታዊ  ግንኙነት ያስተዋውቃል (ዋነኛው ግዴታ ተሸካሚ መንግሥት ቢሆንም ከመንግሥት ውጭ ያሉ አካላትም ይካተታሉ)።  

ይህ ቪዲዮ የካርል ቫሳክን  ምደባ ያቀርባል፦ አንደኛ ትውልድ (ሲቪልና ፖለቲካ — 'አሉታዊ'፣ ወዲያውኑ ተፈጻሚ)፣ ሁለተኛ ትውልድ (ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ — 'አዎንታዊ'፣ በሂደት ተፈጻሚ)፣ ሦስተኛ ትውልድ (ሰላም፣ ልማት፣ አካባቢ — የአብሮነት መብቶች)፤ እና ካርል ዌልማን ይህን "የትውልድ" ምደባ ለምን እንደተቸ (መብቶች አንዱ ሌላውን እየተካ ስለማይሄድ) ይዳስሳል።

ሰብዓዊ መብቶች

ይህ ክፍል ቪዲዮዎች 3.3–3.5 ያቀረቧቸውን ጽንሰ-ሀሳቦች ለራስ-ጥናት ምቹ በሆነ የሠንጠረዥ መልክ ያደራጃል። 

ሀ. አራቱ የሰብዓዊ መብቶች መሠረታዊ መርሆዎች

ለ. የቫሳክ ሦስት ትውልድ መብቶች (የማነጻጸሪያ ሠንጠረዥ)

ካርል ቫሳክ (Karel Vasak) የተባለው ምሁርና ፈላስፋ የሰብዓዊ መብቶችን ታሪካዊ ዕድገት መሠረት በማድረግ መብቶችን በአንደኛ ትውልድ (የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች)፣ በሁለተኛ ትውልድ (የኢኮኖሚ፣ ማኅበራዊና ባህላዊ መብቶች) እና በሦስተኛ ትውልድ (የሰላም፣ እድገት እና የአካባቢ መብቶች) በማለት  ከፍሏቸዋል 

ሰብአዊ መብቶችን በትውልዶች መከፋፈል ላይ የሚቀርብ ትችት፦ 

በርካታ ምሁራን "ትውልድ" የሚለውን ቃል አይቀበሉትም፤ ምክንያቱም ሰብአዊ መብቶች አንዱ በሌላው እየተተካ በጊዜ ሂደት የሚጠፋ ነገር አይደለም። ይህንን የምደባ ስህተት ሲያብራሩ፦ "በትክክለኛው ትርጉሙ ትውልድ የሚለወጠው በወላጆች መወለድና መሞት ነው" በማለት፣ መብቶች ግን አንዱ ሲመጣ ሌላው የማይሞት ወይም የማይተካ መሆኑን ያስረዳል። 

በመንግሥት ሚና ላይ የተመሰረተ የሰብዓዊ መብቶች ክፍፍል 

• የመንግሥት ጣልቃ-አለመግባትን ብቻ የሚጠይቁ መብቶች (Negative Rights):  እነዚህ መብቶች መንግሥት በዜጎች ሕይወት ላይ ጣልቃ ከማግባት፣ ነጻነታቸውን ከመገደብ ወይም ድርጊቶችን ከመፈጸም እንዲቆጠብ (duty of omission/restraint) የሚጠይቁ መብቶች ናቸው። 

• እነዚህ መብቶች ወዲያውኑ ተግባራዊ ሊደረጉ የሚገባቸው ሲሆን፥ የማንኛውም ሀገር የኢኮኖሚ፣ የማኅበራዊ፣ የባሕላዊ ወይም የፖለቲካ ዕድገት ደረጃ ምንም ይሁን ምን በሁሉም መንግሥታት ዘንድ መከበርና መተግበር አለባቸው። 

• እነዚህ መብቶች በሲቪልና ፖለቲካዊ መብቶች (Civil and Political Rights) ምድብ ውስጥ ይመደባሉ። 

ለምሳሌ ዜጎች ሐሳባቸውን በሰላማዊ መንገድ የመግለጽ መብት አላቸው። እዚህ ላይ የመንግሥት ዋነኛ ኃላፊነት የዜጎችን ሐሳብ በነጻነት የመግለጽ መብት ማክበር እንዲሁም ይህንን መብት ከመገደብና ጣልቃ ከመግባት መቆጠብ ነው።

የመንግሥትን አቅርቦት እና ድጋፍ የሚሹ መብቶች (Positive Rights): እነዚህ መብቶችና ነጻነቶች በአስተማማኝ ሁኔታ እንዲረጋገጡ መንግስት ህጋዊ፣አስተዳደራዊና ሌሎችንም እርምጃዎች መዉሰድ አለበት።  ዜጎች መብታቸውን ማግኘት እንዲችሉ መንግሥት በንቃት እንዲሠራ፣ በጀት እንዲመድብ፣ ተቋማት እንዲገነባ እና አገልግሎቶችን እንዲያቀርብ (duty of commission/action) የሚጠይቁ መብቶች ናቸው። 

ለምሳሌ፡- ዜጎች ሲታመሙ ሕክምና ማግኘት እንዲችሉ መንግሥት ሆስፒታሎችን መገንባት፣ ዶክተሮችን መቅጠር እና መድኃኒቶችን ማቅረብ አለበት። ይህ መብት የሚረጋገጠው መንግሥት በተግባር ሲሠራ ብቻ ነው። 

• እነዚህ መብቶች በማኅበራዊ ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ባህላዊ መብቶች ምድብ ውስጥ ይመደባሉ።

ሐ. የመብት ያዢ እና ግዴታ ተሸካሚ ግንኙነት

ስክሪፕቱ እንደሚያስቀምጠው፣ ግንኙነቱ ዑደታዊ (cyclic) ነው፦ መብት ያዢዎች መብታቸውን ሲጠይቁ፣ ግዴታ ተሸካሚዎች ኃላፊነታቸውን ይወጣሉ።

ደረጃ 1 — ቅድመ-ቪዲዮ መግቢያ ጽሁፍ

ስለ መብት ብዙ ተወያየን፤ አሁን ወደ ሌላኛው ሚዛን — ኃላፊነት — እንሸጋገራለን። ስክሪፕቱ ራሱ ከመግባቱ በፊት እነዚህን ጥያቄዎች ያነሳል፦

• አለማወቅ አንድን ድርጊት ይቅር ሊያሰኝ የሚችለው መቼ ነው?

• ጥቂት አባላት ለፈጸሙት ድርጊት አንድን ቡድን በጋራ ተጠያቂ ማድረግ ትክክል የሚሆንበት አጋጣሚ ሊኖር ይችላል?

ይህ የቪዲዮዎች ስብስብ ስለ ኃላፊነት ጽንሰ-ሀሳብና ዓይነቶች ያብራራል። መግቢያው "ኃላፊነት" የሚለውን ቃል አመጣጥ ከላቲን ቋንቋ ይተረጉማል። በመቀጠል ቪዲዮ 3.7 የኸርበርት ሃርትን አምስት የኃላፊነት ዓይነቶች በዝርዝር ይዘረዝራል። ቪዲዮ 3.8 የግል እና የጋራ ኃላፊነትን ተፈጥሮ የሚያነጻጽር ሲሆን፣ ቪዲዮ 3.9 ደግሞ ሕጋዊ ኃላፊነትን ከሞራላዊ ኃላፊነት ይለያል። ከቪዲዮ 3.9 መግቢያ በፊት ስክሪፕቱ የሚከተለውን ጥያቄ ያቀርባል፦ 

"በሕግ እና በሞራል መካከል ያለው ልዩነት ምንድን ነው? በሁለቱ መካከል ስላለው መስተጋብርስ ምን ታስባላችሁ?"

የመማሪያ ትኩረት: ይህ ቪዲዮ ኃላፊነትን የአንድ ሰው ተግባር በሌሎች ደኅንነት ላይ ካለው ተጽዕኖ አንጻር የሚለካ ግንኙነታዊ ጽንሰ-ሀሳብ አድርጎ ይተረጉመዋል። ቃሉ "ለራስ ድርጊት ተጠያቂ መሆን" እና "ለሌሎች ቁርጠኛ መሆን" ከሚሉ የላቲን respondere እና spondere ቃላት መገኘቱንም ያብራራል። በመጨረሻም አንድ ሰው "የሞራል ኃላፊነትን" ለመሸከም ራሱን በንቃት የመቆጣጠር አቅም (Agency) ሊኖረው እንደሚገባ ይዳስሳል። 

የመማሪያ ትኩረት  ይህ ቪዲዮ ከኸርበርት ሃርት 'ቅጣት እና ኃላፊነት' (Punishment and Responsibility) መጽሐፍ የተወሰዱትን አምስት የኃላፊነት ዓይነቶች ይዘረዝራል። እነሱም፦ የሚና፣ የምክንያት፣ የሕግ ተጠያቂነት፣ የሞራል ተጠያቂነት እና የአቅም ኃላፊነት ናቸው። በተጨማሪም ሃርት "የኃላፊነት ቀዳሚ ትርጉም" ብሎ የሰየመውን፣ ማለትም ቅጣት ወይም ወቀሳ የሚያስከትሉ ክሶችን የመመለስ ወይም የማስተባበል ሒደትን ያቀርባል። 

የመማሪያ ትኩረት : ይህ ቪዲዮ እንደ ድምፅ መስጠት፣ ግብር መክፈል እና ሕግ ማክበር ያሉ የግል ኃላፊነቶችን፣ አንድ ቡድን ወይም ማኅበረሰብ ለአባላቱና ለሰፊው ማኅበረሰብ ከሚወጣቸው የጋራ ኃላፊነቶች ጋር ያነጻጽራል። በተጨማሪም የጋራ አካላትበሞራል ተጠያቂ ሊሆኑ የሚችሉበትን ዕድል የሚዳስስ ሲሆን፣ በመጨረሻም ዜጎች ለሀገራቸው ሊወጧቸው የሚገቡ ዘጠኝ ዋና ዋና ግዴታዎችን በዝርዝር ይዘረዝራል። 

የመማሪያ ትኩረት :ይህ ቪዲዮ እንደ ግብር መክፈልና የትራፊክ ሕግን ማክበር ያሉ በመንግሥት የሚወጡ አስገዳጅ ሕጋዊ ኃላፊነቶችን፣ እንደ ታማኝነትና ርኅራኄ ባሉ በሥነ-ምግባርና በማኅበረሰብ እሴት ላይ ከተመሠረቱ ሞራላዊ ኃላፊነቶች ጋር ይለያል። በተጨማሪም ሁለቱ የኃላፊነት ዓይነቶች በተግባር እንዴት እንደሚደጋገፉ የሚያብራራ ሲሆን፣ በሕግና በኅሊና መካከል ግጭት በሚፈጠርበት ጊዜ የሚከሰተውን የሞራል አጣብቂኝም (Moral Dilemma) በጥልቀት ይዳስሳል። 

ደረጃ 1 — ቅድመ-ቪዲዮ መልሕቅ 

እስካሁን መብትና ኃላፊነትን በንድፈ-ሀሳብ ደረጃ አይተናል። አሁን ግን ወደ ተጨባጩ የኢትዮጵያ ሕግ — ወደ ኢፌዴሪ ሕገ-መንግሥት — እንወርዳለን።

ይህ የቪዲዮዎች ስብስብ የሚከተሉትን ሕገ-መንግሥታዊ ድንጋጌዎች ይዳስሳል፦

• ቪዲዮ 3.10፦ ዜግነት በምን መስፈርት እንደሚገኝና እንደሚረጋገጥ (በአንቀጽ 6 መሠረት)፣

• ቪዲዮ 3.11፦ መሠረታዊ የግለሰብ መብቶችን (ከአንቀጽ 14–18፣ እንዲሁም አንቀጽ 29፣ 30 እና 38) እና ኢትዮጵያ ያጸደቀቻቸውን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች፣

• ቪዲዮ 3.12፦ ሕገ-መንግሥታዊ ግዴታዎችንና ተያያዥ የሥነ-ምግባር መርሆዎችን።

ቪዲዮዎቹን በሚያዩበት ጊዜ የሚከተለውን መሠረታዊ ሐሳብ ልብ ይበሉ፦

"ዜግነት ዝም ብሎ የሚሰጥ መጠሪያ አይደለም፤ በአንድ በኩል መብቶችንና የመንግሥትን ጥበቃ የሚያስገኝ ሲሆን፣ በሌላ በኩል ደግሞ ግዴታዎችንና ኃላፊነቶችን አብሮ ያካትታል፡፡

የመማሪያ ትኩረት : ይህ ቪዲዮ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 6 መሠረት የኢትዮጵያ ዜግነት የሚገኝበትን መንገድ ያብራራል — ቀዳሚው በውልደት ወይም ከወላጆች በሚወረስ የደም ሐረግ ሲሆን፣ የውጭ ዜጎች ሕጋዊ መስፈርቶችን አሟልተው በዜግነት ማግኛ (naturalization) ሊያገኙ እንደሚችሉ ይዘረዝራል፤ እና ዜግነት መብቶችን እና ግዴታዎችን አብሮ እንደሚያስከትል ያስቀምጣል።

ይህ ቪዲዮ የሕገ-መንግሥቱን መብቶች በሁለት ይከፍላል 

• በኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥት ውስጥ፣ ከአንቀጽ 14 እስከ 18 ያሉት ድንጋጌዎች በዋነኝነት በግለሰብ መብቶች ላይ የሚያተኩሩ ሰብአዊ መብቶችንና ነጻነቶችን የሚያካትቱ ሲሆን፤ ይህም የህይወት፣ የአካል ደህንነትና የነፃነት መብት ያጠቃልላል። 

• እና ሞክራሲያዊ መብቶች እነዚህ መብቶች በዲሞክራሲያዊ ማኅበረሰብ ውስጥ ለመሳተፍ ወሳኝ የሆኑ መብቶች ናቸው። ይህም አንቀጽ 29 የአመለካከት እና ሀሳብን በነፃ የመያዝና የመግለጽ መብት፣  አንቀጽ 30 የመሰብሰብ፣ ሰላማዊ ሰልፍ የማድረግ ነፃነትና አቤቱታ የማቅረብ መብት እና አንቀጽ 38 የመምረጥና የመመረጥ መብት ያካትታሉ። 

ይህ ቪዲዮ ከዜግነት የሚመነጩ ሕገ-መንግሥታዊ ግዴታዎችን (ሕግ ማክበር፣ ግብር መክፈል፣ በማኅበራዊና ፖለቲካዊ ሕይወት መሳተፍ፣ የሀገርን ጥቅም ማስጠበቅ፣ ሀገር ወዳድነት) ይዘረዝራል፤ እና ለዲሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታ አስፈላጊ የሆኑ የሥነ-ምግባር መርሆዎችን — አክብሮት፣ ፍትሐዊነት፣ ታማኝነት፣ ቁርጠኝነት/ጀግንነት  ያቀርባል።

ኃላፊነትና ሕገ-መንግሥት — የቪዲዮውን ይዘት ለፈጣን ማጣቀሻ ማደራጀት

ይህ ክፍል ቪዲዮዎች 3.6–3.12 ያቀረቧቸውን ጽንሰ-ሀሳቦች በሠንጠረዥ መልክ ያደራጃል። አዲስ ይዘት አይጨምርም።

ሀ. የኸርበርት ሃርት አምስት የሃላፊነት ዓይነቶች

በትምህርቱ መሰረት ለሃርት የሃላፊነት "ቀዳሚ ትርጉም" ማለት "ከተረጋገጡ ቅጣትን፣ ወቀሳን ወይም ሌላ አሉታዊ እርምጃን የሚያስከትሉ ክሶችን መመለስ ወይም ማስተባበል" ነው።

ለ. የግል እና  የጋራ ኃላፊነቶች

ሐ.የዜግነት ግዴታዎች (ከቪዲዮ 3.8)

መ. ሕጋዊ እና ሞራላዊ ኃላፊነቶች

የሞራል አጣብቂኝ (Moral Dilemma):  ስክሪፕቱ እንደሚያስረዳው፣ሁለቱ አንዳንዴ ይጣጣማሉ፤ አንዳንዴ ግን ይጋጫሉ — አንድ ሰው "በሞራል ትክክል ነው" የሚለው ነገር በሕግ ያልተደነገገ ወይም  ከሕግ ጋር የሚቃረን ሊሆን ይችላል።

እደዚህ አይነት ክስተቶች ህጋዊ መስፈርቶች እና የሞራል መርሆዎች እንዴት ሊገናኙ እና ሊጣጣሙ እንደሚገባቸው ቀጣይነት ያለው ውይይትና ማሰላሰል እንደሚጠይቅ ማሳያዎች ናቸው። 

ሠ. ሕገ-መንግሥታዊ መብቶች (አንቀጽ ካርታ)

ረ. ኢትዮጵያ ያጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች 

ሰ. የዜግነት ሥነ-ምግባር መርሆዎች (ከቪዲዮ 3.12)

ደረጃ 1 — ቅድመ-ቪዲዮ መልሕቅ

ይህ የምዕራፉ የመጨረሻና ወሳኝ ክፍል ነው — ሁሉንም መብትና ግዴታ ወደ ተግባር የሚቀይረው ይሄኛው ክህሎት  ነው። ስክሪፕቱ እንደሚያስረዳው፣ ዴሞክራሲ የሚፈልገው ድምፅ የሚሰጡ ዜጎችን ብቻ ሳይሆን በመረጃ ላይ ተመስርተው የሚያሰላስሉ ዜጎችን ጭምር ነው።

ቪዲዮ 3.13 ጥልቀት ያለው አስተሳሰብ ምን እንደሆነና በስምንት የአዕምሮ መመዘኛዎች እንደሚመራ ያብራራል። ቪዲዮ 3.14 አምስት መሠረታዊ መርሆዎችን፣ ቪዲዮ 3.15 ተግዳሮቶችን፣ ቪዲዮ 3.16 ጥቅሞችን ይዳስሳሉ። ቪዲዮ 3.17 ደግሞ በአራት ተጨባጭ ሁኔታዎች ላይ ይተገብረዋል። ቪዲዮውን ስታዩ ይህን የስክሪፕቱን መርህ አስተውሉ፦

"'ቆሻሻ ከገባ  ቆሻሻ ይወጣል' — የተሳሳተ መረጃ የቱንም ያህል ብልህ ብንሆን ወደ መጥፎ ውሳኔ ይመራናል።"

ለቪዲዮ 3.16 መግቢያ (የስክሪፕቱ ጥያቄ): "የጥልቀት አስተሳሰብ ክህሎት ጥቅሞች ምን ምን ይመስሏችኋል?" — ይህ እንደ ክፍት ማሰላሰያ ይቅረብ።

የመማሪያ ትኩረት: ይህ ቪዲዮ ጥልቀት ያለው አስተሳሰብን ይተረጉማል (ክርክሮችን ለመለየት፣ ለመተንተንና ለመገምገም የሚረዱ ክህሎቶች)፤ እና ስምንቱን የአዕምሮ መመዘኛዎችን ያብራራል፦ ግልጽነት፣ ጥንቃቄ/ርግጠኝነት፣ ትክክለኛነት፣ ተዛማጅነት፣ ወጥነት፣ ሎጂካዊ ትክክለኛነት፣ ሙሉነት፣ ፍትሐዊነት። ፈላስፋው ጆን ሮልስን ጠቅሶ "እውነት የአስተሳሰብ ሥርዓቶች ቀዳሚ በጎነት ነው" ይላል።

የመማሪያ ትኩረት: ይህ ቪዲዮ አምስቱን መሠረታዊ መርሆዎች ያቀርባል፦ የመሳሳት ዕድል፣ እውነትን የመፈለግ፣ ግልጽነት፣ የማስረጃ ሸክም፣ እና የበጎ ትርጓሜ መርህ  — የተቃዋሚን ሐሳብ ምርጥና ጠንካራ ስሪት ወስዶ መገምገም።

የመማሪያ ትኩረት: ይህ ቪዲዮ አምስቱን ተግዳሮቶች ይዘረዝራል፦ ማኅበረሰብ-ተኮር አስተሳሰብ (የቡድን አድልዎ + ተከታይነት)፣ ራስ ወዳድነት (በግል ጥቅም ላይ የተመሠረተ አስተሳሰብ + ራስን ማግዘፍ)፣ ተገቢ ያልሆኑ ግምቶችና የጅምላ ፍረጃ (ከችኮላ ድምዳሜ የሚመነጩ)፣ አንጻራዊ አስተሳሰብ (ግለሰባዊ + ባህላዊ አንጻራዊነት)፣ እና የምኞት አስተሳሰብ።

ይህ ቪዲዮ ሦስቱን ዋና ዋና ጥቅሞች ያቀርባል፦ (1) የሞኝነት የግል ውሳኔዎችን ማስወገድ፤ (2) የዲሞክራሲያዊ ሂደቶችን ማጠናከር (በደካማ የጥልቀት አስተሳሰብ የሚመጡ ችግሮችን — አካባቢ ውድመት፣ ድህነት፣ የብሔር ግጭት፣ ሙስና — በመጥቀስ)፤ እና (3) ለግል ብልጽግናና ነፃነት (የተመረመረ ሕይወት መኖር)።

ይህ ቪዲዮ አራት ተጨባጭ የማኅበራዊ/ፖለቲካዊ ሁኔታዎችን ያቀርባል፦ (1) የድምጽ ሰጪዎች ተሳትፎ ማሽቆልቆል፤ (2) የወጣቶች የዜግነት ተሳትፎ ፕሮጀክት፤ (3) የምርጫ ማሻሻያ ክርክር፤ (4) የምርጫ ቅስቀሳ ፋይናንስ ግልጽነት። ለእያንዳንዱ ባለ አምስት-ደረጃ የመተንተኛ ሂደት ይመራል፦ ችግር መለየት → መረጃ መሰብሰብ → ክርክር መገምገም → አማራጮች ማሰብ → የውሳኔ ሀሳብ ማቅረብ።

ጥልቀት ያለው አስተሳሰብ — የቪዲዮውን ይዘት ለፈጣን ማጣቀሻ ማደራጀት

ይህ ክፍል ቪዲዮዎች 3.13–3.17 ያቀረቧቸውን ጽንሰ-ሀሳቦች በሠንጠረዥና በፍተሻ ዝርዝር መልክ ያደራጃል። አዲስ ይዘት አይጨምርም።

ሀ. ስምንቱ የአዕምሮ መመዘኛዎች (የፍተሻ ዝርዝር)

ለ. አምስቱ የጥልቀት አስተሳሰብ መሠረታዊ መርሆዎች

የበጎ ትርጓሜ መርህ — የስክሪፕቱ ሦስት ነጥቦች: (1) ፍትሐዊነት ለስነ-ምግባር ብቻ ሳይሆን ለውጤታማነትም ይጠቅማል፤ (2) ሆን ብሎ ደካማ ሐሳብን መምረጥና ማጥቃት የክርክሩን ግብ ያደናቅፋል፤ (3) እውነት ላይ ለመድረስ የሐሳቦችን ምርጥ ስሪት መገምገም አለብን።

ሐ. አምስቱ የጥልቀት አስተሳሰብ ተግዳሮቶች

መ. ሦስቱ የጥልቀት አስተሳሰብ ጥቅሞች

ሠ. ባለ አምስት-ደረጃ የመተንተኛ ሂደት (ለመልመጃው — ቪዲዮ 3.17)

የምዕራፍ-ለ- ምዕራፍ ድልድይ፦ ሦስተኛው የተግባር ልምምድ (የምርጫ ሥርዓት ማሻሻያ) የብዝኃነት ምርጫ ሥርዓትን (First-Past-The-Post) ወደ ተመጣጣኝ ውክልና ምርጫ ሥርዓት (Proportional Representation) ስለመቀየር እና ስለ "ቅይጥ ሥርዓቶች" መኖር ይጠይቃል። ይህ ሐሳብ ተማሪዎች ቀደም ሲል ያገኙትን ዕውቀት እዚህ ላይ እንዲተገብሩ በማድረግ፣ ከምዕራፍ አንድ (የምርጫ ሥርዓቶች) ጋር በቀጥታ ይያያዛል። 

በዚህ ምዕራፍ ዜግነትን (ሕጋዊ ደረጃና ንቁ ተሳትፎ)፣ የመብትና ግዴታ መስተጋብርን፣ ሰብዓዊ መብቶችን (ምንነት፣ መርሆች፣ የቫሳክ ምድቦች)፣ ኃላፊነትን (የሃርት የ ሀላፊነት ዓይነቶች፣ የግል/የጋራ፣ ሕጋዊ/ሞራላዊ)፣ በሕገ-መንግሥቱ ያሉ መብቶችንና ግዴታዎችን፣ እና ጥልቀት ያለው አስተሳሰብን (መመዘኛዎች፣ መርሆች፣ ተግዳሮቶች፣ ጥቅሞች፣ መልመጃ) በ17 ቪዲዮዎች መርምረናል።

የኮርስ ድልድይ፦ ሦስቱ ምዕራፎች ተሟልተዋል — ምዕራፍ ፩ ድምፅን (ተሳትፎና ምርጫ)፣ ምዕራፍ ፪ ሥልጣንን (ዴሞክራሲና አስተዳደር)፣ ምዕራፍ ፫ ዜጋውን (መብት፣ ግዴታና አስተሳሰብ) መርምሯል። አንድ ላይ ሲታዩ የንቁ፣ የተጠያቂና በመረጃ ላይ የተመሠረተ ዜግነት ሙሉ ሥዕል ይሰጣሉ።