ምዕራፍ ፩:- የዜጎች ተሳትፎ፣ ፖለቲካዊ ተሳትፎ እና የምርጫ ሥርዓቶች

ዓላማ 

ይህ ምዕራፍ «ተሳትፎ» የሚለውን ጽንሰ-ሀሳብ ከተለመደው ትርጓሜ ባሻገር፣ በመንግሥትና በዜጎች መካከል ያለውን የሥልጣን ግንኙነት መገለጫ አድርጎ ያብራራል። በዚህም የዜጎች ተሳትፎ «ንቁ ዜግነትን» መለኪያነት ብቻ የሚገደብ ሳይሆን፣ ዴሞክራሲያዊ ቅቡልነት የሚረጋገጥበት መሠረታዊ መሣሪያ መሆኑን ያስገነዝባል።  

ይህ ምዕራፍ «ተሳትፎ» ማለት ዜጎች ንቁ መሆናቸውን ማሳያ ብቻ ሳይሆን፣ በመንግሥትና በሕዝብ መካከል ያለውን የሥልጣን ግንኙነት የሚገልጽና እውነተኛ ዴሞክራሲን የሚያረጋግጥ መሠረታዊ መሣሪያ መሆኑን ያስረዳል።

1. ጽንሰ-ሀሳብን የመረዳት ብቃት  ይሄውም «ሕዝባዊ ተሳትፎ»ን (ለማኅበረሰብ በጎ መሥራትን) ከ«ፖለቲካዊ ተሳትፎ» (በመንግሥትና በሥልጣን ላይ ተጽዕኖ ማሳደርን) መለየት እንዲሁም ሁለቱም በማኅበራዊ ካፒታል (በሰዎች ትስስር) እና በዜጎች በጎ ፈቃደኝነት ንድፈ-ሀሳቦች ውስጥ ያላቸውን ቦታና ሚና መግለጽ መቻል ነው።

2) የመዋቅር ትንተና ብቃት  የመዋቅር ትንተና ብቃት ማለት አንዳንድ የኅብረተሰብ ክፍሎች ከሌሎች በበለጠ ለምን በስፋት እንደሚሳተፉና ይህ «የተሳትፎ ክፍተት» ከሰዎች የኑሮ ደረጃ፣ ከገቢያቸውና ከተማሯቸው የትምህርት ደረጃ (ከማኅበራዊ-ኢኮኖሚያዊ ሁኔታቸው) ጋር እንዴት እንደሚገናኝ መተንተን መቻል ነው።

3) የንጽጽር ብቃት  የንጽጽር ብቃት ማለት በዓለም ላይ ያሉ ዋና ዋና የምርጫ ሥርዓቶችን (አብላጫ ድምፅ፣ ተመጣጣኝ ውክልና እና ቅይጥ ሥርዓትን) በፍትሐዊነትና በሀገር መረጋጋት ረገድ ማወዳደር፤ እንዲሁም እያንዳንዱ የምርጫ ሥርዓት የፖለቲካ ፓርቲዎችን ቁጥርና ጥንካሬ  እንዴት እንደሚወስን አስቀድሞ መገመት መቻል ነው።

4) የምርጫ ሥርዓትን ከኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ ጋር የማዛመድ ብቃት   

 ኢትዮጵያ የምትከተለው የአብላጫ ድምፅ የምርጫ ሥርዓት፣ ብዙ ብሔረሰቦች ባሉበት የፌዴራል መዋቅር ውስጥ የሚያመጣቸውን የውክልና ጥቅሞችና የሚቀሰቅሳቸውን መዋቅራዊ ግጭቶች በማስረጃ አስደግፎ የማሳመን ብቃት ነው። 

የመዋቅር ግጭት ነጥብ፦ የዚህ ምዕራፍ ትልቁ ክርክር «ውሳኔ ላይ ብዙ ሰው ማሳተፍ» እና «ውሳኔን በፍጥነት መወሰን» እርስ በርሳቸው እንደሚጋጩ ማሳየት  ነው። ብዙ ሰው ሲሳተፍ ውሳኔው በሁሉም ዘንድ ተቀባይነት ያገኛል፤ ሥራን በፍጥነት ለማስኬድ ግን የውሳኔ ሰጪዎችን ቁጥር መቀነስ ግድ ይላል። ይህንን ውጥረት መፍታት የምዕራፉ ዋና ጉዳይ ነው። 

ደረጃ  1 — ቅድመ-ቪዲዮ መግቢያ ጽሑፍ 

የሚቀጥለውን ቪዲዮ ከማየትዎ በፊት ይህንን ወሳኝ ልዩነት ያስተውሉ፦

«ተሳትፎ» ሁለት መልክ አለው፦

• ሕዝባዊ ተሳትፎ፦ ለማኅበረሰብ በጎ መሥራት (ለምሳሌ፦ አካባቢን ማጽዳት፣ በጎ ፈቃደኝነት፣ ሰዎችን መርዳት)።

• ፖለቲካዊ ተሳትፎ፦ በሥልጣንና በውሳኔዎች ላይ ተጽዕኖ ማሳደር (ለምሳሌ፦ መምረጥ፣ ተቃውሞ መግለጽ፣ መሟገት)።

ቪዲዮው ሁለቱንም ያሳያል። እርስዎ ግን ሲያዩ ይህንን ጥያቄ በአእምሮዎ ይያዙ፦

«አንድ ሰው አካባቢውን ቢያጸዳ ነገር ግን በምርጫ ላይ ድምፅ ባይሰጥ፣ ንቁ ዜጋ ነው ወይንስ ግዴታውን በከፊል ብቻ ነው የተወጣው?»

ይህ ጥያቄ በቀላሉ የሚታይ አይደለም፡፡  ምክንያቱም ዴሞክራሲ ከዜጎች መልካም ሥራ ባለፈ፣ በሥልጣን ላይ ያላቸውን ተሳትፎም ይፈልጋል። ቪዲዮው በእነዚህ ሁለት ገጽታዎች መካከል ያለውን ድንበር በግልጽ ያሳያል። እንዲሁም ሮበርት ፑትናም የተባለው ምሁር ያመጣውንና ቀጥለን በጥልቀት የምናየውን «ማኅበራዊ ካፒታል» የተሰኘውን ሐሳብ ያስተዋውቃል። 

ይህ ቪዲዮ የዜጎች ተሳትፎ ለሰውና ለማኅበረሰብ ያለውን ጥቅም ያሳያል። «እምነት» ለተሳትፎ ዋና መነሻ መሆኑን የሚያስረዳ ሲሆን፣ በዓለም ላይ የተሳትፎ ቁጥር ለምን እንደቀነሰም ይዳስሳል። በተጨማሪም ሁለት ተግባራዊ ምሳሌዎችን (የወጣቶች ንቅናቄን እና ማኅበረሰብ-ተኮር የችግር መፍቻ ዘዴዎችን) ያቀርባል።

ደረጃ  1 —  ቅድመ-ቪዲዮ መግቢያ ጽሑፍ 

እስካሁን ስለ «ማኅበረሰብን ማገልገል» ተነጋገርን። አሁን ግን ወደ ጠንከር ያለው ጉዳይ — ሥልጣንን ወደ መዳሰስ እንሻገራለን።

«ፖለቲካዊ ተሳትፎ ሰፊ ደረጃዎች አሉት። በዝቅተኛው ደረጃ ድምፅ መስጠት ይገኛል—ይህ ብዙ ወጪ የማይጠይቅና መደበኛ ተግባር ነው። በከፍተኛው ደረጃ ደግሞ ተቃውሞ ማሳየት፣ ውትወታ ማካሄድና የጥቅም ቡድኖችን ማደራጀት አሉ፤ እነዚህ አንዳንዴ ከመደበኛው አሠራር ውጭ የሚደረጉና ከበድ ያሉ ወጪዎችን የሚጠይቁ ናቸው።»

ቪዲዮውን ስታዩ እነዚህ ተግባራት በምርጫ ተሳትፎ እና ከምርጫ ውጭ ባለ ተሳትፎ እንዴት እንደሚከፈሉ ትመለከታላችሁ። 

ቀጣዩን መዋቅራዊ ግጭት አስተውሉ፦

 ሁሉም የፖለቲካ ተሳትፎ እኩል ክብደት የለውም። አንዳንዶቹ ሰፊ የሕዝብ ቁጥርን የሚጠይቁ ሲሆን (ለምሳሌ፦ ድምፅ መስጠት)፤ ሌሎቹ ደግሞ ጥቂት ባለሀብቶችን ብቻ ሊሹ ይችላሉ (ለምሳሌ፦ ውትወታ)። ታዲያ ለ«መደበኛው ዜጋ» እውነተኛ ድምፅ የሚሆነው የትኛው ነው?

ይህ ጥያቄ በደረጃ 3 ላይ ወደ «የተሳትፎ ክፍተት» ትንተና ይወስደናል። እንዲሁም ቪዲዮ ቁ. 1.4 ለፖለቲካዊ ተሳትፎ የሚሆኑ ፈተናዎችን ሲዘረዝር፣ እነዚህ ፈተናዎች ለምን እንደሚከሰቱ የሚያብራራ ማዕቀፍ በደረጃ 3 ይጠብቃችኋል።

ይህ ቪዲዮ የሚከተሉትን ዋና ጉዳዮች ያብራራል፦

• ትርጉም፦ «ፖለቲካዊ ተሳትፎ» ምን ማለት እንደሆነ ይገልጻል።

• የምርጫ ተሳትፎ፦ በምርጫ ወቅት የሚደረጉ ተሳትፎዎችን (ለምሳሌ፦ ድምፅ መስጠት፣ መወዳደር፣ ቅስቀሳ ማድረግ፣ የፓርቲ ወኪል እና ታዛቢ መሆን) ይዘረዝራል።

• ከምርጫ ውጭ ያለ ተሳትፎ፦ ከምርጫ ውጪ ያሉ የፖለቲካ ተሳትፎዎችን (ለምሳሌ፦ ተቃውሞ ማድረግ፣ ውትወታ፣ አቤቱታ ማቅረብ እና የጥቅም ቡድኖችን ማደራጀት) በስፋት ያቀርባል።

•  ለፖለቲካዊ ተሳትፎ እንቅፋት የሆኑ ተግዳሮቶችና አበረታች እሴቶች

ይህ ቪዲዮ የሚከተሉትን ዋና ዋና ነጥቦች በዝርዝር ያብራራል፦

• የተሳትፎ እንቅፋቶች፦

• በፖለቲካ ተቋማት ላይ እምነት ማጣት እና የፖለቲካ መገለል፣

• የሀብት እና የትምህርት ደረጃ ልዩነቶች፣

• የገንዘብ ተጽዕኖ በሕዝብ ተሳትፎ ላይ የሚፈጥራቸው ገደቦች።

• ተሳትፎን የሚያሳድጉ አበረታች ሁኔታዎች፦

• «እኔም ለውጥ ማምጣት እችላለሁ» የሚል እምነት

• በሰዎች መካከል ያለው ማኅበራዊ ትስስርና አብሮነት፣

• የመረጃና የሚዲያ ተደራሽነት።

ከቪዲዮ 1.1 እስከ 1.4 ያሉት ክፍሎች ምን ዓይነት የተሳትፎ ዓይነቶች እንዳሉ አሳይተዋል። ይህ ክፍል ግን ቪዲዮዎቹ ያልመለሱትን ጥልቅ ጥያቄ ይመልሳል፦ ለምን አንዳንድ ዜጎች በንቃት ይሳተፋሉ፣ ሌሎች ግን ይርቃሉ? ይህ ጥያቄ በፖለቲካ ሳይንስ ውስጥ ትልቅ ቦታ የሚሰጠው ዋና እንቆቅልሽ ነው።

እስካሁን ስለ ተሳትፎ ዓይነቶች ተነጋገርን። አሁን ደግሞ በቀላሉ የማይታይ ግን እጅግ አስደናቂ እውነታ ይጠብቃችኋል፦

  «የዜጎች ድምፅ መስጠት ብቻውን በቂ አይደለም፤ ዋናው ቁልፍ ጉዳይ የድምፁ አቆጣጠርና ታማኝነት ላይ ነው።»

ህ ቪዲዮ የሚከተሉትን ዋና ዋና ጉዳዮች ያብራራል፦

• ትርጉም፦ «የምርጫ ሥርዓት» ምን ማለት እንደሆነ ያስረዳል።

• መስፈርቶች፦ አንድ ጥሩ የምርጫ ሥርዓት ሊያሟላቸው የሚገቡ ነጥቦችን (ፍትሐዊነትን፣ በሕዝብ ዘንድ ተቀባይነት ማግኘትን እና የሀገር መረጋጋትን) ይዘረዝራል።

• ሦስቱ ዋና ዋና ዓይነቶች፦

• የአብላጫ ድምፅ ሥርዓት፦ (ለምሳሌ፦ አንደኛ ወጪ፣ ሁለት ዙር፣ እና ተለዋጭ ድምፅ አሰጣጥን)፣

• የተመጣጣኝ ውክልና ሥርዓት፦ (ለምሳሌ፦ የፓርቲ ዝርዝር እና ነጠላ ተላላፊ ድምፅ አሰጣጥን)፣

• የቅይጥ ሥርዓት፦ (ለምሳሌ፦ ትይዩ ድምፅ አሰጣጥን) ከዓለም አቀፍ ምሳሌዎች ጋር ያቀርባል።

ይህ ቪዲዮ የሚከተሉትን ዋና ዋና ጉዳዮች ያብራራል፦

• የምርጫ ታሪክ፦ የኢትዮጵያን የነበረውን የምርጫ ጉዞ (ከአፄ ኃይለ ሥላሴ ዘመን፣ ከደርግ እና ከኢሕአዴግ/ኢፌዴሪ) ጀምሮ ይዳስሳል።

• የአሁኑ ሥርዓት፦ በአሁኑ ወቅት ኢትዮጵያ የምትከተለውን የአብላጫ ድምፅ የምርጫ ሥርዓት በግልጽ ያብራራል።

• አምስቱ የምርጫ ዓይነቶች፦ በአዋጅ ቁጥር 1162/2011 መሠረት በሀገሪቱ ያሉትን አምስት የምርጫ ዓይነቶች ይዘረዝራል፤ እነሱም፦

• አጠቃላይ ምርጫ፣

• የአካባቢ ምርጫ፣

• ማሟያ ምርጫ፣

• ድጋሚ ምርጫ፣

• ሕዝበ ውሳኔ (ሪፈረንደም) ናቸው።

ደረጃ  3 — ድኅረ-ቪዲዮ ጥልቀት (የምዕራፉ መጨረሻ )

"ለምን የመቁጠሪያ ሕጉ ሁሉንም ይወስናል" — የምርጫ ሥርዓቶች ሜካኒክስ ይሄንን ሀሳብ ይዳስሣል

“የምርጫ ውጤቱን የሚወሰነው የአቆጣጠር ቀመሩ ነው” - የምርጫ ሥርዓቶች አሠራር ይሄንን ሃሳብ ያነሳሳል

ከቪዲዮ 1.5 እና 1.6 ያሉት ክፍሎች የተለያዩ የምርጫ ሥርዓቶች ምንነት ምን እንደሆነ አሳይተዋል። ይህ ክፍል ግን ቪዲዮዎቹ ያልዳሰሱትን ጥልቅ መዋቅራዊ ትንታኔ ያቀርባል፦ እያንዳንዱ ሥርዓት የሚያስከትለውን ፖለቲካዊ ተፅዕኖ የሚያብራራ ሲሆን፣ በተለይም በኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ ላይ የሚኖረውን ፋይዳ ይመረምራል።

የምዕራፍ ፩ መዝጊያ

በዚህ ምዕራፍ የተሳትፎን ሁለት ፊቶች (ሕዝባዊ እና  ፖለቲካዊ)፣ ሰዎች ለምን እንደሚሳተፉ ወይም እንደማይሳተፉ የሚያብራሩ ንድፈ-ሀሳቦች (ማኅበራዊ ካፒታል፣ የበጎ ፈቃደኝነት ሞዴል፣ የውጤታማነት ስሜት)፣ እና ድምፅ ወደ ሥልጣን የሚቀየርበትን ቴክኒካዊ ዘዴ (የምርጫ ሥርዓቶች) መርምረናል። እንደዚሁም የምርጫ አስተዳደር ተዓማኒነትን ለማረጋገጥ የሚከተሉት የሚሰሩ ተግባራትንም በሚገባ ተመልክተናል፡፡

የሚቀጥለው ምዕራፍ መሸጋገሪያ፦ በምዕራፍ ፪ ("ዲሞክራሲና አስተዳደርን መረዳት") የዜጎች ድምፅ ወደ መንግሥት ከገባ በኋላ — ያ ሥልጣን እንዴት እንደሚከፋፈል፣ እንደሚገደብና ተጠያቂ እንደሚደረግ እንመረምራለን።