ምዕራፍ ፩:- የዜጎች ተሳትፎ፣ ፖለቲካዊ ተሳትፎ እና የምርጫ ሥርዓቶች

ከታች ያለውን ቪዲዮ ከማየታችሁ በፊት፣ አንድ ስውር ግን ወሳኝ ልዩነት በአእምሮአችሁ ይዛችሁ ቆዩ።

"ተሳትፎ" የሚለው ቃል ሁለት የተለያዩ ነገሮችን ሊያመለክት ይችላል፦ ለማኅበረሰብ መሥራት (ለምሳሌ የበጎ ፈቃደኝነት፣ የጎዳና ጽዳት፣ ለችግረኞች ማሰባሰብ) እና በሥልጣን ላይ ተጽዕኖ ማሳደር (ለምሳሌ ድምፅ መስጠት፣ ተቃውሞ፣ ውትወታ)። የመጀመሪያው ሕዝባዊ/ዜጋዊ ተሳትፎ (civic) ሲባል፣ ሁለተኛው ፖለቲካዊ ተሳትፎ (political) ይባላል። ቪዲዮው እነዚህን ሁለቱንም ይዳስሳል፤ እናንተ ግን በምታዳምጡበት ጊዜ ይህን ጥያቄ ያዙ፦

"አንድ ሰው ጎዳና ቢያጸዳ ግን ድምፅ ባይሰጥ — ንቁ ዜጋ ነው? ወይስ ግማሽ ዜጋ?"

ይህ ጥያቄ ቀላል አይደለም። ምክንያቱም ዴሞክራሲ የሚፈልገው የዜጎች ምግባር (virtue) ብቻ ሳይሆን፣ የዜጎች ኃይል (power) ጭምር ነው። ቪዲዮው ይህን ድንበር በመሳል ላይ ያተኩራል። እንዲሁም ሮበርት ፑትናም የተባለውን ምሁር "ማኅበራዊ ካፒታል" ጽንሰ-ሀሳብ ያስተዋውቃችኋል — ይህም ጽንሰ-ሀሳብ በ STEP 3 በጥልቀት የምንመረምረው ይሆናል።

ይህ ቪዲዮ የኮርሱን አጠቃላይ ግቦች ካስተዋወቀ በኋላ፣ "ሕዝባዊ ተሳትፎ" ምን ማለት እንደሆነ ይተረጉማል፤ ሦስቱን የተሳትፎ ዘርፎች (ዜጋዊ መገለጫዎች፣ የምርጫ ተሳትፎ፣ የፖለቲካ ተሳትፎ) ይዘረዝራል፤ እና የፑትናምን "ማኅበራዊ ካፒታል" ጽንሰ-ሀሳብ ከዴሞክራሲ ጥንካሬ ጋር ያስተሳስራል።

ይህ ቪዲዮ በመንግሥትና በፖለቲካ ተቋማት ላይ ያለው የሕዝብ እምነት መሸርሸር፣ የፖለቲካ መገለል (alienation)፣ የኢኮኖሚ አለመመጣጠን፣ የትምህርት ደረጃ ልዩነት እና የገንዘብ ተጽዕኖ እንዴት ተሳትፎን እንደሚገድቡ ይዳስሳል፤ እንዲሁም የፖለቲካ ተሳትፎን የሚያሳድጉ ቁልፍ እሴቶችን (የፖለቲካ ውጤታማነት ስሜት፣ ማኅበራዊ ትስስር፣ የሚዲያ ተደራሽነት) ይዘረዝራል።

እስካሁን ስለ ተሳትፎ ተነጋገርን። አሁን ግን አንድ ሥውር ግን አስደናቂ እውነታ ይጠብቃችኋል፦

"ድምፅ መስጠት አንድ ነገር ነው። ድምፅ መቆጠር ግን ፍጹም የተለየ ነገር ነው።"

ተመሳሳይ ድምፆች በተለያዩ "የመቁጠሪያ ሕጎች"  ሥር ሙሉ ለሙሉ የተለያዩ ውጤቶችን ሊሰጡ ይችላሉ። አንድ ፓርቲ 40% ድምፅ አግኝቶ በአንዱ ሥርዓት 60% ወንበር ሊወስድ ይችላል፤ በሌላ ሥርዓት ግን 40% ወንበር ብቻ ያገኛል። ይህ "የትርጉም ስልት" ነው የምርጫ ሥርዓት የሚባለው።

ቪዲዮውን ስታዩ ሦስት ቤተሰቦች የምርጫ ሥርዓቶችን (አብላጫ ድምፅ፣ ተመጣጣኝ ውክልና፣ ቅይጥ) ትከታተላላችሁ። ግን ይህን ጥያቄ ይዛችሁ ቆዩ፦

"ግልጽ አሸናፊና የተረጋጋ መንግሥት እፈልጋለሁ ብለህ ከመረጥክ — ብዙ ድምፅ 'ይባክናል' ማለት ነው። ሁሉም ድምፅ እንዲቆጠር ከፈለግክ ግን — ብዙ ጊዜ ደካማ ጥምር መንግሥት ታገኛለህ። የትኛውን ትመርጣለህ?"

ይህ በፍትሐዊነት vs. መረጋጋት መካከል ያለው ምርጫ የዚህ ትምህርት ዋነኛ ውጥረት ነው። በ STEP 3 ላይ ይህን ምርጫ በሠንጠረዥና በ"ዱቨርዠ ሕግ" በጥልቀት እንመረምራለን — እና ለኢትዮጵያ ምን ማለት እንደሆነ እንተነትናለን።

ይህ ቪዲዮ "የምርጫ ሥርዓት" ምን እንደሆነ ይተረጉማል፤ ውጤታማ የምርጫ ሥርዓት መስፈርቶችን (ፍትሐዊነት፣ ተቀባይነት፣ መረጋጋት) ይዘረዝራል፤ እና ሦስቱን ዋና ዋና ቤተሰቦች — አብላጫ ድምፅ (FPTP፣ ሁለት ዙር፣ ተለዋጭ ድምፅ)፣ ተመጣጣኝ ውክልና (የፓርቲ ዝርዝር PR፣ ነጠላ ተላላፊ ድምፅ STV)፣ እና ቅይጥ (MMP፣ ትይዩ ድምፅ) — ከዓለም አቀፍ ምሳሌዎች ጋር ያቀርባል።

ይህ ቪዲዮ የኢትዮጵያን የምርጫ ታሪክ (ከአፄ ኃይለ ሥላሴ ዘመን፣ ደርግ፣ ኢሕአዴግ/ኢፌዴሪ) ይዳስሳል፤ ኢትዮጵያ የምትከተለውን አብላጫ ድምፅ (FPTP) ሥርዓት ይገልጻል፤ እና በአዋጅ ቁጥር 1162/2011 መሠረት ያሉትን አምስት የምርጫ ዓይነቶች (አጠቃላይ፣ አካባቢያዊ፣ ማሟያ፣ ድጋሚ፣ ሕዝበ ውሳኔ) ይዘረዝራል።