Itoophiyaa keessatti dimokiraasii cimaa fi tasgabbaaʼaa eeguuf, lammiileen odeeffannoo gahaa qabaachuu fi dhimma siyaasaa keessatti hirmaannaa cimaa gochuu qabu. Boqonnaan kun akkaataa lammiileen jireenya hawaasaa keessatti itti hirmaatan — hojii tola ooltummaa dhuunfaa fi rakkoo hawaasaa waliin furuu irraa kaasee hanga sagalee kennuu, duula filannoo gaggeessuu fi filannoo taajjabuutti — akkasumas gochaawwan kunneen adeemsa dimokiraatessuu Itoophiyaa akkamitti akka cimsan hubachuuf bu’uura yaad-rimee ijaara.
Kaayyoowwan Barnootaa Sadarkaa Olaanaa. Dhuma boqonnaa kanaatti:
Hirmaannaa lammummaa hiikkaa Robert D. Putnam — “dhimmoota ummataa keessatti hirmaannaa cimaa gochuu” — fayyadamuun hiikuu fi gahee kaappitaalli hawaasummaa fi amantaan isa keessatti qaban ibsuu ni dandeessu.
Gochaawwan hirmaannaa bu’uura Keeter fi hiriyyoota isaa — gochaawwan bu’uuraa kudha-sagal garee sadiitti qoodaman: agarsiistota lammummaa, hirmaannaa filannoo, fi gochaawwan sagalee siyaasaa — fayyadamuun ramaduu ni dandeessu.
Hirmaannaa filannoo (sagalee kennuu, aangoof dorgomuu, duula gaggeessuu, bakka bu’oota paartii, taajjabbii lammiilee) hirmaannaa filannoon alaa (mormii, loobii gochuu, iyyannoo dhiyeessuu, gareewwan fedhii) irraa adda baasuu ni dandeessu.
Wantoota hirmaannaa siyaasaa dura dhaabbatan — amantaa ummataa hir’achaa jiru, siyaasa irraa fagaachuu, dhaabbilee shakkuu, wal-caalmaa dinagdee, sadarkaa barnootaa, fi dhiibbaa dhaabbilee daldalaa imaammata irratti qaban — xiinxaluu ni dandeessu.
Maatiiwwan gurguddoo sirna filannoo sadan — Irra-caalmaa (FPTP, TRS, AV), Bakka-bu’insa Madaalawaa (Tarree PR, STV), fi Makaa (MMP, Paaraleelii) — fakkeenya biyyoota itti hojjetan waliin wal bira qabuun ilaaluu ni dandeessu.
Guddina sirna filannoo Itoophiyaa bara Mootummaa Impaayeraa irraa kaasee, karaa Dargii, hanga Heera Mootummaa FDRI bara 1995tti hordofuu, akkasumas gosoota filannoo shanan Labsii Filannoo Lak. 1162/2019 Keewwata 6 jalatti tarreeffaman adda baasuu ni dandeessu.
Kaayyoowwan
Boqonnaan kun jecha “hirmaannaa” jedhu hubannoo guyyaa guyyaa keessaa baasee, akka foormulaa hariiroo aangoo mootummaa fi lammii taasisee qorata. Hirmaannaan lammiilee “lammummaa gaarii” qofa osoo hin taane, mala teeknikaalaa seera-qabeessummaan dimokraatawaa keessaa maddu ta’uu isaa ni hubattu.
Boqonnaa kana yeroo xumurtan dandeettiiwwan ol’aanoo armaan gadii ni horattu:
Dandeettii yaad-rimee: “Hirmaannaa lammummaa (civic engagement)” fi “hirmaannaa siyaasaa (political participation)” addaan baasuu fi lamaan isaanii yaad-hiddamoota kaappitaala hawaasummaa (social capital) fi Moodela Tola Ooltummaa Lammiilee (Civic Voluntarism Model) keessatti eessatti akka kaa’aman xiinxaluu.
Dandeettii xiinxala caasaa: Maaliif gareewwan lammiilee tokko tokko kaan caalaa akka hirmaatan jedhu — “garaagarummaa hirmaannaa (participation gap)” — sadarkaa hawaas-dinagdee wajjin wal qabsiisanii xiinxaluu.
Dandeettii wal-madaalchisuu: Sirnoota filannoo gurguddoo addunyaa irra jiran (sagalee caalmaa, bakka bu’insa madaalawaa, makaa) madaalii haqummaa fi tasgabbii irratti wal bira qabanii madaaluu; fi tokkoon tokkoon sirnaa sirna paartii (party system) akkamitti akka bocu tilmaamuu.
Dandeettii naannoo (Itoophiyaa) irratti hojiirra oolchuu: sirni sagalee caalmaa (FPTP) Itoophiyaan hordoftu, hawaasa federaalawaa sab-daneessaaf faayidaa bakka bu’insaa fi walitti bu’insa caasaa akkamii akka uumu ragaadhaan falmuu.
Qabxii walitti bu’insa caasaa: Boqonnaa kana keessatti wal-dhiibbaan tokko irra deddeebi’ee dhufa — “Seera-qabeessummaan kan bal’atu hunda hammachuudhaani; bu’a-qabeessummaan garuu yeroo baay’ee kan dhufu aangoo walitti qabuudhaani.” Wal-dhiibbaan bal’ina hirmaannaa fi saffisa murtii gidduu jiru kun mata-duree ijoo boqonnaa guutuu oofudha.
Sadarkaa 1 — Hidhata Barreeffamaa Viidiyoo Dura (Pre-Video Text Anchor)
Viidiyoo armaan gadii ilaaluu keessan dura, garaagarummaa dhokataa garuu murteessaa tokko sammuu keessan keessatti qabadhaa turaa.
Jechi “hirmaannaa” jedhu waan adda addaa lama agarsiisuu danda’a: Hawaasaaf hojjechuu (fakkeenyaaf tola ooltummaa, daandii qulqulleessuu, rakkattootaaf maallaqa walitti qabuu) fi aangoo irratti dhiibbaa uumuu (fakkeenyaaf sagalee kennuu, mormii, loobbii). Inni jalqabaa hirmaannaa lammummaa/hawaasummaa (civic engagement) yoo jedhamu, inni lammaffaan hirmaannaa siyaasaa (political participation) jedhama. Viidiyoon lamaan isaanii ni ilaala; isin garuu yeroo dhaggeeffattan gaaffii kana qabadhaa:
“Namni tokko daandii yoo qulqulleesse garuu sagalee yoo hin kennine — lammii sochii qabu (active citizen) dhaa? Moo lammummaa isaa hanga tokko bahe?”
Gaaffiin kun salphaa miti. Sababni isaa, dimokraasiin kan barbaadu amala lammiilee qofa osoo hin taane, humna lammiilee waliini. Viidiyoon daangaa kana sararuu irratti xiyyeeffata. Akkasumas hayyuu Roobart Putnaam jedhamu yaad-rimee “kaappitaala hawaasummaa (social capital)” jedhu isin barsiisa — yaad-rimeen kun Sadarkaa 3 keessatti gadi fageenyaan kan qorannu ta’a.
Xiyyeeffannoo barnootaa: Viidiyoon kun kaayyoowwan waliigalaa koorsichaa erga beeksisee booda, “hirmaannaa lammummaa (civic engagement)” maal jechuu akka ta’e hiika; dameewwan hirmaannaa sadan (agarsiistota lammummaa/civic indicators, hirmaannaa adeemsa filannoo, sochiiwwan siyaasaa) tarreessa; fi yaad-rimee Putnaam “kaappitaala hawaasummaa” jedhu cimina dimokraasii wajjin wal qabsiisa.
Xiyyeeffannoo barnootaa: Viidiyoon kun faayidaa hirmaannaan lammiilee nama dhuunfaa fi hawaasaaf qabu tarreessa; “amantaan (trust)” akkamitti motoraa hirmaannaa akka ta’e ibsa; sababoota hir’ina hirmaannaa addunyaa fidan ilaala; fi haalota qo’annoo hojiirraa lama (duula hirmaannaa dargaggootaa fi rakkoo hawaasa-bu’uureffate furuu) dhiyeessa.
Sadarkaa 1 — Hidhata Barreeffamaa Viidiyoo Dura
Hanga ammaatti waa’ee “hawaasaaf hojjechuu” dubbanne. Amma garuu gara dhimma jabaa — aangoo irratti dudubbachuutti ceena.
Hirmaannaan siyaasaa gulantaa (ladder) bal’aadha. Moggaa tokko irratti sagalee kennuu — gocha baasii gadi aanaa qabu, seera-qabeessaa fi idilee — yoo jiraatu; moggaa kaan irratti mormii, loobbii, gareewwan fedhii gurmeessuu — gochoota baasii ol’aanaa qabanii fi yeroo tokko tokko adeemsa idileetiin ala ta’antu jiru.
Viidiyoo yeroo ilaaltan, gochoonni kunneen gosa lamatti — hirmaannaa filannoo (electoral) fi hirmaannaa filannoon alaa (non-electoral) — akkamitti akka qoodaman ni hordoftu. Garuu kana dura qabxii walitti bu’insa caasaa tokko qabadhaa:
“Hirmaannaan siyaasaa hundi wal-qixa miti. Tokko tokko lakkoofsa guddaa barbaada (sagalee kennuu); kaan garuu namoota sooressa muraasatu ga’a (loobbii). Egaa sirni kamtu ‘lammii giddu-galeessaaf’ sagalee kenna?”
Gaaffiin kun Sadarkaa 3 irratti gara xiinxala “garaagarummaa hirmaannaa (participation gap)”tti nu geessa. Akkasumas Viidiyoo Lak. 1.4 qormaatilee hirmaannaa siyaasaaf gufuu ta’an yeroo tarreessu, qormaatileen kunneen maaliif akka uumaman kan ibsu maddi yaad-hiddamaa Sadarkaa 3 keessatti isin eeggata.
Xiyyeeffannoo barnootaa: Viidiyoon kun “hirmaannaa siyaasaa” hiika; hirmaannaa filannoo (sagalee kennuu, kaadhimummaaf dhiyaachuu, duula filannoo, bakka bu’oota paartii siyaasaa/party agents, taajjabdoota filannoo) tarreessa; fi hirmaannaawwan filannoon ala taasifaman (mormii, loobbii/lobbying, iyyannoo/petition, gareewwan fedhii/interest groups) bal’inaan dhiyeessa.
Xiyyeeffannoo barnootaa: Viidiyoon kun haphachuun amantaa ummanni mootummaa fi dhaabbilee siyaasaa irratti qabu, siyaasa irraa moggeeffamuun (political alienation), wal-caalmaan dinagdee, garaagarummaan sadarkaa barnootaa fi dhiibbaan maallaqaa akkamitti hirmaannaa akka daangessan ilaala; akkasumas duudhaalee ijoo hirmaannaa siyaasaa guddisan (miira bu’a-qabeessummaa siyaasaa, hidhata hawaasummaa, argama miidiyaa) tarreessa.
“Maaliif namoonni tokko tokko hirmaatu, kaan immoo hin hirmaatan?” — Saayinsii ibsaan alatti jiru
Viidiyoowwan 1.1 hanga 1.4 hirmaannaawwan gosa akkamii akka jiran tarreessaniiru. Kutaan kun garuu gaaffii gadi-fagoo viidiyoon hin deebisne deebisa: Maaliif lammiileen tokko tokko hirmaatu, kaan garuu fagaatu? Kun hibboo giddu-galeessaa saayinsii siyaasaati.
A. Kaappitaala hawaasummaa gosa lama — Putnaam gadi fageenyaan ilaaluu
Viidiyoon Putnaam “kaappitaalli hawaasummaa” dimokraasiif murteessaa ta’uu isaa kaasuu isaa eereera. Haa ta’u malee kaappitaalli hawaasummaa hundi gosa tokko miti. Putnaam mataan isaa gosa lama akka jiru adda baasa:
|
Gosa |
Hiika |
Bu’aa hirmaannaa |
|---|---|---|
|
Kaappitaala Hidhannoo (Bonding) |
Namoota wal-fakkaatan gidduu hidhata cimaa jiru (maatii, gosa, garee amantii) |
Deeggarsa keessoo cimaa kenna; garuu garee gara keessatti cufuu danda’a |
|
Kaappitaala Riqichaa (Bridging) |
Hidhata gareewwan adda addaa wal qunnamsiisu (daangaa sabaa/amantii/gita gubbaa) |
Tumsa bal’aa fida; waliigaltee dimokraatawaaf murteessaadha |
Faayidaa inni Itoophiyaaf qabu: Hawaasa sab-daneessa keessatti rakkoon hanqina kaappitaala hidhannoo (bonding) miti (kunis baay’inaan jira); hanqina kaappitaala riqichaa (bridging) ti. Hidhanni gosaa cimaan jiraatus, riqichi gareewwan gidduu jiru dadhabaa yoo ta’e, hirmaannaan lammiilee waliigaltee biyyaalessaa uumuu mannaa gargar qoodinsa cimsuu danda’a.
B. Moodela Tola Ooltummaa Lammiilee
Hayyoonni Verbaa, Shiloozmaan fi Biraadii jedhaman, sababni namoonni itti hin hirmaanne sadii dha jedhu. Foormulaan kun deebii gaaffii “maaliif hin hirmaanne?” jedhuuf kennamu akkasitti qooda:
|
Sababa |
Gaaffichi |
Fakkeenya |
|---|---|---|
|
Qabeenya hin qabu (Resources) |
“Hin danda’u” |
Yeroo hin qabu, maallaqa hin qabu, dandeettii hin qabu |
|
Fedhii hin qabu (Engagement) |
“Hin barbaadu” |
Siyaasni na hin yaaddessu; sagaleen koo jijjiirama hin fidu jedheen amana |
|
Namni na hin gaafanne (Recruitment) |
“Hin affeeramne” |
Dhaabbanni/networkiin kamiyyuu na hin hirmaachifne |
Kun maaliif barbaachisaadha: Viidiyoon 1.2 “yeroo dhabuu fi hanqinni qabeenyaa” hirmaannaa akka daangessan kaaseera. Moodelli kun garuu sanaaf gadi fageenya kenna — rakkoon yeroo hunda dhimmamuu dhabuu osoo hin taane, yeroo baay’ee affeeramuu dhabuu dha. Kana jechuun furmaanni hirmaannaa “namoota komachuu” osoo hin taane, networkota hirmaachisan (recruitment networks) ijaaruu dha.
C. Miira Bu’a-qabeessummaa Siyaasaa — Keessoo fi Alaa
Viidiyoon 1.4 “miira bu’a-qabeessummaa siyaasaa (political efficacy)” akka duudhaa ijootti kaaseera. Miirri kun garuu fuula lama qaba:
Bu’a-qabeessummaa keessoo: “Ani siyaasa hubachuu fi dhiibbaa uumuu dandeettii qaba.”
Bu’a-qabeessummaa alaa: “Sirnichi sagalee kootiif deebii kenna; mootummaan na dhaggeeffata.”
Walitti bu’insa caasaa: Lammiin tokko bu’a-qabeessummaa keessoo ol’aanaa (nan beeka, nan danda’a) garuu bu’a-qabeessummaa alaa gadi aanaa (garuu namni na dhaggeeffatu hin jiru) yoo qabaate — namni kun gara mormii fi hirmaannaa idileen alaatti looga. Viidiyoon 1.4 “lammiileen adeemsa idilee irraa of moggeessanii gara aktiivizimiitti goru” jedhee kan dubbate taatee kanuma.
D. Moodela idilee garaagarummaa hirmaannaa
|
Sadarkaa hawaas-dinagdee |
Looga hirmaannaa |
Maaliif? |
|---|---|---|
|
Ol’aanaa (barnoota, galii, ogummaa) |
Hirmaannaa ol’aanaa |
Qabeenya, dandeettii, networkii fi yeroo qabu |
|
Gadi aanaa |
Hirmaannaa gadi aanaa |
Baasii geejjibaa, hojii irraa hafuu, hanqina odeeffannoo |
Qabxii murteessaa: Sodaan kun uumu, waan Viidiyoon 1.4 “sagalee siyaasaa gara ’mirga qabeenya-qabeeyyii’tti jijjiiruu” jedhee waamedha. Hirmaannaan qabeenya wajjin yoo hidhame, imaammileen fedhii warra hirmaatanii (sooreyyii) calaqqisu; kunis marsaa wal-caalmaa of-cimsu uuma. Kanaafuu gaaffiin “maaliif hiyyeeyyiin hin hirmaanne?” jedhu filannoo dhuunfaa osoo hin taane dhimma caasaati.
Sadarkaa 1 — Hidhata Barreeffamaa Viidiyoo Dura
Hanga ammaatti waa’ee hirmaannaa dubbanne. Amma garuu dhugaan dhokataa garuu ajaa’ibsiisaa tokko isin eeggata:
“Sagalee kennuun waan tokko. Sagaleen lakkaa’amuun garuu waan guutummaatti adda ti.”
Sagaleewwan wal-fakkaatoon “seerota lakkoofsisaa” adda addaa jalatti bu’aawwan guutummaatti adda ta’an kennuu danda’u. Paartiin tokko sagalee 40% argatee sirna tokko keessatti teessoo 60% fudhachuu danda’a; sirna biraa keessatti garuu teessoo 40% qofa argata. “Tooftaan hiikkaa” kun kan sirna filannoo (electoral system) jedhamudha.
Viidiyoo yeroo ilaaltan maatiiwwan sirna filannoo sadan (sagalee caalmaa, bakka bu’insa madaalawaa, makaa) ni hordoftu. Garuu gaaffii kana qabadhaa turaa:
“Mo’ataa ifaa fi mootummaa tasgabbaa’aa nan barbaada jettee yoo filatte — sagaleen baay’een ‘bada’ jechuudha. Sagaleen hundi akka lakkaa’amu yoo barbaadde garuu — yeroo baay’ee mootummaa waloo dadhabaa argatta. Isa kam filatta?”
Filannoon haqummaa fi tasgabbii gidduu jiru kun wal-dhiibbaa isa guddaa barannoo kanaati. Sadarkaa 3 irratti filannoo kana gabateedhaan fi “Seera Duvergeer” (Duverger’s Law)tiin gadi fageenyaan ni qorra — Itoophiyaadhaafis maal jechuu akka ta’e ni xiinxalla.
Xiyyeeffannoo barnootaa: Viidiyoon kun “sirni filannoo” maal akka ta’e hiika; ulaagaalee sirna filannoo bu’a-qabeessaa (haqummaa, fudhatamummaa, tasgabbii) tarreessa fi maatiiwwan gurguddoo sadan — sagalee caalmaa (FPTP, marsaa lamaa, sagalee bakka-buufataa/AV), bakka bu’insa madaalawaa (PR tarree paartii, sagalee dabru tokkicha/STV), fi makaa (MMP, sagalee wal-cinaa/parallel) — fakkeenyota addunyaa wajjin dhiyeessa.
Xiyyeeffannoo barnootaa: Viidiyoon kun seenaa filannoo Itoophiyaa (bara Atsee Hayila Sillaasee, Dargii, ADWUI/RFDI) ilaala; sirna sagalee caalmaa (FPTP) Itoophiyaan hordoftu ibsa fi akka Labsii Lak. 1162/2011tti gosoota filannoo shanan jiran (waliigalaa, bakkaa, iddoo duwwaa guutuu, irra deebii, rifarandamii) tarreessa.
“Maaliif seerri lakkoofsisaa waan hunda murteessa” — Meekaaniksii sirnoota filannoo
Viidiyoowwan 1.5 fi 1.6 sirnoota filannoo tarreessaniiru. Kutaan kun garuu waan viidiyoon hin goone godha: tokkoon tokkoon sirnaa bu’aa siyaasaa akkamii akka fidu xiinxala; keessumaa Itoophiyaadhaaf maal jechuu akka ta’e qorata.
A. Wal-madaalchisa gadi-fagoo maatiiwwan sadanii
|
Safartuu |
Sagalee caalmaa (FPTP) |
Bakka bu’insa madaalawaa (PR) |
Makaa |
|---|---|---|---|
|
Seera bu’uuraa |
Mo’ataan ni fudhata |
Teessoo = qooda sagalee |
Lamaan walitti makuu |
|
Fakkeenyota beekamoo |
Ameerikaa, Ingilizii, Itoophiyaa |
Afrikaa Kibbaa, Siwiidin |
Jarmanii, Niwuziilaandi, Jaappaan |
|
Bu’aa sirna paartii |
Gara paartii-lamaatti looga |
Paartii-hedduu jajjabeessa |
Giddu-galeessa |
|
Gosa mootummaa |
Yeroo baay’ee caalmaa paartii tokkoo |
Yeroo baay’ee mootummaa waloo |
Adda addaa |
|
Cimina |
Mo’ataa ifaa, tasgabbaa’aa, bakka bu’insa naannoo |
Haqa-qabeessa, hammataa, sagalee “badu” muraasa |
Madaala eeguuf yaala |
|
Dadhabina |
Sagalee “badu” baay’ee; sab-xiqqaaleen ni moggeeffamu |
Waloo dadhabaa; paartilee xixiqqoo “kingmaker” ta’aniif balbala bana |
Wal-xaxaa; hubachuuf rakkisaa |
|
Eenyuuf mijata? |
Hawaasa tokko-fakkaataa |
Hawaasa gargar qoodame |
Lamaan madaalchisuuf |
B. Seera Duvergeer — Seera ijoo viidiyoon hin jenne
Seerri hayyuu Faransaayi Moriis Duvergeer kaa’e kun, sirni filannoo fi sirni paartii akkamitti akka wal keessa jiraatan ibsa:
“Sirni sagalee caalmaa gara sirna paartii-lamaatti looga; bakka bu’insi madaalawaa garuu sirna paartii-hedduu jajjabeessa.”
Maaliif? Sababoota lamatu jiru:
Dhiibbaa makaanikaalaa: FPTP keessatti, tokkoon tokkoon naannoo filannoo keessatti mo’ataa tokko qofatu waan jiruuf, paartileen sadaffaa fi afraffaan sagalee argatanis teessoo hin argatan — sagaleen isaanii “bada”.
Dhiibbaa xiin-sammuu: Filattoonni kana waan beekaniif, sagalee isaanii “akka hin balleessineef” paartii xiqqaa dhiisanii paartilee gurguddoo lamaan keessaa tokko filatu (kun “sagalee kennuu tooftaa/strategic voting” jedhama).
C. Furtuuwwan teeknikaalaa dhokatoo lama (viidiyoon kan hin kaasne)
|
Yaad-rimee |
Hiika |
Maaliif murteessaadha |
|---|---|---|
|
Baay’ina teessoo naannoo filannoo (District Magnitude) |
Naannoo filannoo tokko keessatti baay’ina teessoowwan filataman |
Lakkoofsi kun yoo dabalu bakka bu’insi caalaatti madaalawaa ta’a. FPTP = teessoo 1/naannoo (madaalawummaa gadi aanaa) |
|
Daangaa filannoo (Electoral Threshold) |
Teessoo argachuuf dhibbeentaa sagalee gadi aanaa barbaachisu |
Paartilee finxaaleyyii xixiqqoo hambisuuf gargaara (fakkeenyaaf Jarman daangaa 5% qabdi) |
Walitti bu’insa caasaa — “Caalmaa tolfame (manufactured majority)”: Sirna FPTP keessatti, paartiin tokko sagalee 50% gadii argatee teessoo 50% oli fudhachuu danda’a. Kun “caalmaa tolfame” jedhama. Faayidaan isaa mootummaa tasgabbaa’aa uumuu isaati; dadhabinni isaa garuu paartileen lammiileen baay’een filatan paarlaamaa keessatti bakka bu’uu dhabuu isaaniiti.
D. Itoophiyaa fi FPTP — Xiinxala wal-dhiibbaa caasaa
Itoophiyaan sirna FPTP (sagalee caalmaa) hordofti. Kun hawaasa federaalawaa sab-daneessaaf maal jechuudha? Kunoo madaalii faayidaa fi sodaa:
|
Faayidaalee FPTP Itoophiyaaf |
Sodaawwan FPTP Itoophiyaaf |
|---|---|
|
Mootummaa ifaa fi cimaa uuma |
Saboota/gareewwan hin mo’atin irratti hanqina bakka bu’insaa uuma |
|
Tokkoon tokkoon naannoo filannoo bakka bu’aa mataa isaa argata (bakka bu’insa naannoo) |
Sababa “caalmaa tolfamee”tiin sagaleen mo’atamtootaa “bada” |
|
Hubachuu fi bulchuuf salphaadha |
Hawaasa gargar qoodame keessatti miirri “mo’ataa-mo’atamaa” walitti bu’insa hammeessuu danda’a |
Falmiidhaaf (qabxii sadarkaa ol’aanaa): Hayyoonni akka Aarend Liijfaart (Arend Lijphart) hawaasota gadi fageenyaan gargar qoodamaniif FPTP osoo hin taane bakka bu’insi madaalawaa (PR) caalaatti gorfamaadha jedhu — sababni isaa PR gareewwan hunda paarlaamaa keessatti hammachuudhaan miira “namni moggeeffame hin jiru” jedhu waan uumuufi. Kun moodela dimokraasii waliigaltee (consociational democracy) jedhama. Itoophiyaan garuu ammas FPTP hordofti — falmiin fooyya’iinsa sirna filannoo kun Itoophiyaadhaaf gaaffii imaammataa jiraataadha.
E. Labsii Lak. 1162/2011 — Gosoota filannoo shanan (Gabatee wabii)
|
Lak. |
Gosa filannoo |
Yoom gaggeeffama? |
Bu’uura seeraa |
|---|---|---|---|
|
1 |
Filannoo waliigalaa |
Manneen maree federaalaa fi naannoleef; waggaa shan shaniin |
Labsii 1162/2011 Keewwata 7 |
|
2 |
Filannoo bakkaa (Local) |
Manneen maree godinaa, aanaa, magaalaa, kutaa magaalaa fi gandaatiif |
Labsii 1162/2011 |
|
3 |
Filannoo iddoo duwwaa guutuu (By-election) |
Teessoon mana maree duwwaa yoo ta’e / bakka bu’aan yoo kaafame |
Labsii 1162/2011 |
|
4 |
Filannoo irra deebii (Re-election) |
Bu’aan yoo haqame yookiin kaadhimamtoonni sagalee wal-qixa yoo argatan |
Labsii 1162/2011 |
|
5 |
Rifarandamii (Referendum) |
Fedhii ummataa madaaluuf / imaammata irratti murtii kallattii kennuuf |
Labsii 1162/2011 |
Yaadannoo heera mootummaa: Akka Heera Mootummaa RFDI Keewwata 54(1)tti, miseensonni Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataa waggaa shan shaniin ummataan kallattii fi iccitiidhaan filatamu. Baay’inni teessoo Mana Marichaa 550 caaluu hin qabu; kana keessaas teessoon 20 bakka bu’insa sabaa fi sablammoota xiqqaatiif kaa’ameera.
Boqonnaa kana keessatti fuulawwan lamaan hirmaannaa (lammummaa vs. siyaasaa), yaad-hiddamoota namoonni maaliif akka hirmaatan yookiin akka hin hirmaanne ibsan (kaappitaala hawaasummaa, moodela tola ooltummaa, miira bu’a-qabeessummaa), fi mala teeknikaalaa sagaleen ittiin gara aangootti jijjiiramu (sirnoota filannoo) qoranneerra. Barnoonni ijoon: “Seerri lakkoofsisaa mataan isaa filannoo siyaasaati.”
Riqicha boqonnaa itti aanuu: Boqonnaa 2 (“Dimokraasii fi Bulchiinsa Hubachuu”) keessatti, sagaleen lammiilee gara mootummaa erga seenee booda — aangoon sun akkamitti akka qoodamu, akka daangeffamuu fi itti gaafatamaa akka taasifamu ni qorra.
— Xumura Wixinee Boqonnaa 1 —
