Itoophiyaa keessatti dimokiraasii cimaa fi tasgabbaaʼaa eeguuf, lammiileen odeeffannoo gahaa qabaachuu fi dhimma siyaasaa keessatti hirmaannaa cimaa gochuu qabu. Boqonnaan kun akkaataa lammiileen jireenya hawaasaa keessatti itti hirmaatan — hojii tola ooltummaa dhuunfaa fi rakkoo hawaasaa waliin furuu irraa kaasee hanga sagalee kennuu, duula filannoo gaggeessuu fi filannoo taajjabuutti — akkasumas gochaawwan kunneen adeemsa dimokiraatessuu Itoophiyaa akkamitti akka cimsan hubachuuf bu’uura yaad-rimee ijaara.
Kaayyoowwan Barnootaa Sadarkaa Olaanaa. Dhuma boqonnaa kanaatti:
Hirmaannaa lammummaa hiikkaa Robert D. Putnam — “dhimmoota ummataa keessatti hirmaannaa cimaa gochuu” — fayyadamuun hiikuu fi gahee kaappitaalli hawaasummaa fi amantaan isa keessatti qaban ibsuu ni dandeessu.
Gochaawwan hirmaannaa bu’uura Keeter fi hiriyyoota isaa — gochaawwan bu’uuraa kudha-sagal garee sadiitti qoodaman: agarsiistota lammummaa, hirmaannaa filannoo, fi gochaawwan sagalee siyaasaa — fayyadamuun ramaduu ni dandeessu.
Hirmaannaa filannoo (sagalee kennuu, aangoof dorgomuu, duula gaggeessuu, bakka bu’oota paartii, taajjabbii lammiilee) hirmaannaa filannoon alaa (mormii, loobii gochuu, iyyannoo dhiyeessuu, gareewwan fedhii) irraa adda baasuu ni dandeessu.
Wantoota hirmaannaa siyaasaa dura dhaabbatan — amantaa ummataa hir’achaa jiru, siyaasa irraa fagaachuu, dhaabbilee shakkuu, wal-caalmaa dinagdee, sadarkaa barnootaa, fi dhiibbaa dhaabbilee daldalaa imaammata irratti qaban — xiinxaluu ni dandeessu.
Maatiiwwan gurguddoo sirna filannoo sadan — Irra-caalmaa (FPTP, TRS, AV), Bakka-bu’insa Madaalawaa (Tarree PR, STV), fi Makaa (MMP, Paaraleelii) — fakkeenya biyyoota itti hojjetan waliin wal bira qabuun ilaaluu ni dandeessu.
Guddina sirna filannoo Itoophiyaa bara Mootummaa Impaayeraa irraa kaasee, karaa Dargii, hanga Heera Mootummaa FDRI bara 1995tti hordofuu, akkasumas gosoota filannoo shanan Labsii Filannoo Lak. 1162/2019 Keewwata 6 jalatti tarreeffaman adda baasuu ni dandeessu.
